InfoNu.nl > Eten en Drinken > Dranken overig > Koffie – meer dan een drank

Koffie – meer dan een drank

Koffie – meer dan een drank Vanaf ongeveer het jaar 1700 is koffie in West-Europa bekend. Vanuit Arabië, via Turkije en Venetië, hebben wij de drank en het woord leren kennen. Het drinken van koffie is meer dan alleen het nuttigen van wat bruin vocht, het is verbonden met allerlei tradities en rituelen. Het ‘bakkie’ is voor velen het onmisbare begin van de dag. Koffie roept en riep vele culturele associaties op, bewust en vaak onbewust. Ook in de Arabische wereld. De Arabieren maakten in de Ethiopische provincie Kaffa, een onherbergzame streek ten zuidwesten van de huidige hoofdstad Addis Abeba, kennis met koffie, qahwe in het Arabisch. Hoewel het voor de hand ligt de naam van Kaffa in verband te brengen met qahwe en ons woord ‘koffie’ – en alle vergelijkbare woorden in de meeste West-Europese talen – lijkt qahwe toch een andere afleiding te hebben. Het woord bestond al voordat de Arabieren kennismaakten met koffie, alleen in een andere betekenis.

De Arabieren hadden al snel door dat koffie stimulerend werkte en de eetlust remde. Deze eigenschappen, in combinatie met de donkere kleur van de drank, deden hen denken aan wijn (of alcoholische drank in het algemeen). In eerste instantie duidden zij de nieuwe drank dan ook aan met het Oudarabische woord voor wijn: qahwe. Vandaag de dag is dit woord alleen nog het gewone woord voor koffie, niet meer voor wijn.

Een ontstaanslegende

De oorsprong van koffie is, zeker in de Arabische wereld, verbonden met vele legenden. Een daarvan gaat als volgt.

“Om aan vervolging te ontkomen zocht een groep monniken uit Egypte aan het eind van de derde eeuw na Christus zijn toevlucht in het moeilijk toegankelijke Ethiopische hoogland. Zij stichtten een kleine nederzetting en voorzagen in hun levensonderhoud door middel van kleinschalige landbouw en de verzorging van hun schapen en geiten.

“Op een nacht kwam een van de herders bij de prior van de monniken met het vreemde verhaal dat de schapen en geiten maar niet naar hun stal wilden gaan en dat ze maar niet rustig wilden gaan liggen. Ze waren zo wakker en levendig dat de herder bang was dat ze behekst waren.

“Gebeden hielpen niet, de daarop volgende dagen bleven de schapen en geiten even wakker en levendig als de herder had beschreven. Toen besloot de prior om zelf met de dieren naar het veld te gaan.

“Eenmaal op de weide aangekomen bleef de prior nauwgezet in de gaten houden wat de beesten deden en van welke struiken zij aten. Zo ontdekte hij dat de slapeloosheid van de dieren het gevolg was van het eten van de bladeren en knoppen van een bepaalde struik. Om zeker te zijn van zijn zaak nam de prior zelf ook enkele knoppen van zo’n struik. Hij merkte vrijwel direct dat hij met gemak wakker zou kunnen blijven tijdens de lange nachtmissen die zijn geloof voorschreef. Zo werd koffie ontdekt.”

Een negatief imago

Koffie had lang niet altijd een goede reputatie. Eind 15e eeuw verklaarden de religieuze leiders in Mekka dat de drank niet in overeenstemming was met de Islamitische beginselen en dat hij schadelijk voor lichaam en geest was. In Kairo werden bijvoorbeeld de pakhuizen waar de koffiebonen lagen opgeslagen, in brand gestoken. Pas toen de Ottomaanse sultan de uitspraak van de religieuze leiders liet terugdraaien en het drinken van koffie werd goedgekeurd binnen de Islamitische orthodoxie, kon koffie aan zijn opmars beginnen.

Toch werd koffie nog lange tijd door velen als iets negatiefs gezien, of in ieder geval als iets waar veel negatieve kanten aan kleefden. In het Damascus van de 18e eeuw werden koffiehuizen steevast in verband gebracht met “obsceen gedrag van de eigenaren en bezoekers” en niet zelden werden ze door (religieuze) rechtbanken tot sluiting gedwongen. Invloedrijke mannen ergerden zich eraan dat vrouwen tijdens picnics langs de oever van de rivier openlijk koffie dronken en tabak rookten. Het was dan wel misschien niet direct de koffie die werd afgekeurd, maar wat wel werd afgekeurd, werd er direct mee in verband gebracht. Ligt hier een parallel met onze ‘koffie’shop?

Veel van de verhalen, legenden en de rituelen rondom koffie in de Arabische wereld zijn opgetekend door J.E. Hanauer in zijn “Folklore of the Holy Land. Moslem, Christian and Jewish” (1907).

Koffie als oplossing

Behalve als drank speelt koffie vandaag de dag in de Arabische wereld nog steeds een rol op andere terreinen. Het volgende verhaal van de Palestijnse etnograaf Fuad Giacaman is hiervan een kleine illustratie. Het speelt ten tijde van de eerste intifada (1987-1993), de opstand van de Palestijnse bevolking tegen de Israëlische bezetting.

“Een christelijke jongeman uit Bethlehem veroorzaakte een auto-ongeluk waarbij een moslimjongen uit Abu Dis, een stadje vlakbij Jerusalem, om het leven kwam. De Arabische gewoonte in dergelijke gevallen is dat enkele gemeenschapsleiders met kennis van het traditionele tribale recht een bestand tot stand proberen te brengen, zodat de familie van het slachtoffer afziet van een bloedige wraakoefening.

“Enkele van de leiders uit Bethlehem reisden af naar Abu Dis waar zij de nabestaanden van het slachtoffer onder ogen kwamen. Zij boden hun diepgevoelde excuses aan en verzochten om een bestand. De woordvoerder van de afvaardiging van Abu Dis stond op en liet de leiders uit Bethlehem weten dat van een bestand geen sprake kon zijn voordat de bestuurder van de auto die het dodelijke ongeluk had veroorzaakt, zich voor iedereen in het openbaar zou vertonen.

“Dit was een ongewoon verzoek. De mensen uit Bethlehem wisten niet goed wat ze ermee moesten; ze waren in ieder geval wel enigszins ongerust. Nadat ze ruggespraak hadden gehouden, ging hun woordvoerder met het verzoek akkoord, maar niet zonder garanties die de veiligheid van de bestuurder moesten waarborgen. De afgevaardige uit Abu Dis zei hierop: ‘Na God ben ik de enige die dit kan garanderen. Niemand zal hem een haar krenken. Breng hem hier voor ons allen.’

“De bestuurder werd uit Betlehem gehaald. Alle aanwezigen waren bezorgd, zelfs enigszins bevreesd voor wat ging gebeuren. De woordvoerder uit Abu Dis liet voor iedereen koffie komen. Sommige van de aanwezigen dronken de koffie, de meesten echter niet. De traditie schrijft namelijk voor dat in een geval als waarvoor zij bijeen waren, alleen koffie wordt gedronken, nadat het bestand is overeengekomen. Niet iedereen bleek deze traditie nog te kennen.

“De leider van de afvaardiging van Abu Dis had echter vastgesteld dat de meeste mensen uit Bethlehem hun koffie niet hadden gedronken. Hij stond op en nodigde iedereen uit zijn koffie te drinken. Vervolgens zei hij: ‘God heeft ons dit kind gegeven en Hij heeft dit kind genomen. We zijn hier allen zeer bedroefd over. De jonge bestuurder was niet van plan hem te doden. Moge God hem vergeven en moge Hij ons allen vergeven. Mensen van Bethlehem, ga terug naar jullie stad. Zo is het leven en we zijn allen kinderen van dezelfde God in hetzelfde land. Een bestand is niet nodig, noch schadevergoeding. Moge God jullie vergeven en genade hebben over onze zoon en alle doden …’”

Dit verhaal gaat niet alleen over de rol van koffie in conflictoplossing. Het geeft ook een klein doorkijkje naar het gegeven dat door de voortdurende Israëlische interventies in het bestuur van de Palestijnse Autoriteit de bevolking steeds meer en vaker teruggrijpt op traditionele patronen om nog enige samenhang in de samenleving in stand te houden.
© 2009 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
De Arabische wereld: wat is de Arabische wereld?Veel mensen denken bij de Arabische wereld aan de Islamitische landen. Maar het islamitische land Turkije is bijvoorbeel…
Het specerij KardemomHet specerij KardemomKardemom is een van de oudst bekende specerijen, maar wordt in Westerse keukens niet zo veel gebruikt. In Azië en in het…
De geschiedenis van koffieDe geschiedenis van koffieKoffie is tegenwoordig zo gewoon geworden in ons dagelijks leven dat het bijna niet voor te stellen is dat het vroeger n…
Koffie-recepten: een lekker bakkie!Koffie-recepten: een lekker bakkie!Koffie drinken hoort erbij in onze maatschappij. Of je nu huisvrouw bent, op kantoor werkt of ergens anders, allemaal ge…
Koffie in allerlei smakenKoffie in allerlei smakenKoffie is best lekker, maar soms wil je jezelf wel eens verwennen met iets extra's zoals een luxe bakje koffie. Hier vin…

Reageer op het artikel "Koffie – meer dan een drank"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 08-10-2009
Rubriek: Eten en Drinken
Subrubriek: Dranken overig
Schrijf mee!