Heeft Nederland een eigen theecultuur?

Volgens sommige door mij geraadpleegde bronnen hebben we in ons land niet echt een theecultuur. Als je een kopje thee bestelt, krijg je vaak een glaasje warm water met een zakje; zelfs in de duurdere restaurants. Gelukkig zijn er uitzonderingen op de regel, gelegenheden waar je nog wel een klein potje thee krijgt. Thee kan zo lekker zijn als deze goed gezet wordt. Volgens sommige door mij geraadpleegde bronnen hebben we in ons land niet echt een theecultuur. Als je een kopje thee bestelt, krijg je vaak een glaasje warm water met een zakje; zelfs in de duurdere restaurants. Gelukkig zijn er uitzonderingen op de regel, gelegenheden waar je nog wel een klein potje thee krijgt. Thee kan zo lekker zijn als deze goed gezet wordt.

De theepot

Heel opvallend is dat een theepot altijd bol is en een koffiekan hoog en slank, wat kan daar de oorzaak van zijn, want in elk servies dat je bekijkt is dat zo. Is het omdat je thee kunt warm houden en koffie niet, heeft het te maken met de inwendige circulatie in de pot tijdens het warm houden? Thee trekt in ieder geval nog na en dat wil je voorkomen bij koffie, die dan immers snel oud wordt. Zeker is dat je geen thee kunt drinken uit een thermoskan waar koffie in heeft gezeten, niet te drinken. Geen idee waarom je nu ook theepads voor de Senseo hebt, want dat smaakt echt niet.

In gedachten maak ik even een sprongetje naar een jaar of veertig terug. Op het dressoir van oma stond altijd een fraai dienblad met het luxe servies. Daar werd alleen tijdens de verjaardagen uit gedronken. In de keuken bewaarde ze de dagelijkse kopjes waaruit thee werd gedronken. Als daarvan een stukje af was, dan was dat niet zo erg. En de theepot stond door de weeks ook nooit op het theelichtje. Een dikke theemuts zorgde ervoor dat de thee niet teveel afkoelde. Om het theedrinken toch een feestelijk tintje te geven werd er een klontje kandij in gedaan. Als kind kon je na het opdrinken van de thee heerlijk op het klontje kandij sabbelen wat niet de bedoeling was, maar wel lekker. Eigenlijk moest de kandij in het kopje achterblijven om zo ook de tweede keer smaak te geven.

Herkomst thee en de theepot

Voor de herkomst van de thee en de theepot moeten we ver terug in de tijd naar het oude China Er zijn twee legenden over de ontdekking van de thee. Sommigen schrijven de ontdekking toe aan Shen Nung, een Chinese Keizer , die onder een boom zat terwijl hij zijn drinkwater kookte. Er vielen bladeren van de Camelia in zijn kom, deze veroorzaakten een aangename smaak en zo ontstond het drinken van thee. Een alternatief verhaal heeft het over een Boeddhistische monnik Dharuma die naar China reisde vanuit India. Omdat hij slaperig werd tijdens een meditatie, besloot hij zijn oogleden af te snijden. Op de plaats waar deze de grond raakten ontsproot een theeplant. Hij besloot een drank van de bladeren te maken en ontdekte dat deze hem wakker hield.

De theepot is een vinding uit latere tijd. Oorspronkelijk werden de theeblaadjes met de hand gerold en daarna tot poeder gemalen. Aanvankelijk werd dit poeder gemengd met zout tot een soort cakevorm die weer werden opgelost in een kom heet water. Thee met zout en yakboter vinden we nog in Tibet. Ook het losse poeder werd gebruikt om thee te maken in een kom met kokend water. De oplossing werd met een soort kwast tot schuim geslagen Deze methode om thee te maken werd geïntroduceerd in Japan in de vroege 9e eeuw. We noemen dat nu de Japanse theeceremonie.

Aan het begin van de Ming Dynastie (1368-1644) in China, werd het zetten van thee uit bladeren zoals wij het nu nog doen populair. De vroegste voorbeelden van theepotten komen uit deze periode gemaakt van de rode klei uit de streek YiXing. Het aardewerk van YiXing is al populair sedert de Sung Dynastie (960-1279), zeer gewaardeerd vanwege de
fijne textuur, dunne wanden en uiteraard de mooie kleuring die zich van licht-bleekgeel tot diep kastanjebruin uitstrekt. In China verliep de overgang van het drinken uit kommen naar theepotten snel. Het ongeglazuurde aardewerk absorbeert het aroma van de thee, Iets wat dit aardewerk tot een favoriete keus voor theeminnaars maakt tot op de dag van vandaag. De theepotten uit YiXing worden over de hele wereld gevonden en bovendien bepaalden zij uiteindelijk de uiteindelijke vorm van theepotten tot in onze dagen. De ontwikkeling van de eerste theepotten duurde eeuwen. Langzamerhand verspreidde de gewoonte zich over Azië. Toen de Nederlanders thee naar Europa brachten in 1610, maakte ook de theepot de reis. De eerste potten waren klein, thee was duur. Tegen het eind van de zestiende eeuw maakten de Chinezen de eerste theepotten van fijn verglaasd porselein met blauwe en witte ontwerpen. Pas een eeuw later werd het eerste Europese porselein geproduceerd in Duitsland. Niet lang daarna produceerden Frankrijk en Engeland theepotten en kopjes van porselein na lang experimenteren met beenderas en allerlei kleisoorten.

Nederlanders brachten thee naar Europa

De Nederlanders brachten thee naar Europa, een apotheker schreef in 1686 ,,Thee verdrijft de sware Droomen, verlicht de herssenen van sware Dampen, verlicht en geneest alle duyselingen en pijne des Hoofts, maakt het gesichte klaer, suyvert de verbrande Humeuren en scherpt het Vernuft.'' Voor thee bestond in de zeventiende eeuw slechts een kleine markt omdat het toen gezien werd als een geneeskrachtig kruid tegen onder andere hoofdpijn. De VOC liet de gedroogde bladeren met jonken van China naar Batavia brengen alwaar het samen met de andere goederen een plaatsje kreeg in de ruimen van de retourschepen. In het opgravingsverslag van het VOC schip ‘Amsterdam’ bij Hastings valt te lezen dat de thee gebruikt is als verpakkingsmateriaal voor het kostbare porselein waaraan veel meer te verdienen viel. De VOC bracht ook de eerste kleine rode YiXing theepotjes mee uit China, die zijn overigens nog steeds te koop bij de toko’s, Delft was de eerste stad waar men die theepotjes ging namaken om aan de stijgende vraag te voldoen. Rond 1780 waren er al meerdere pottenbakkers in Delft die steengoed theepotten in hun assortiment hadden opgenomen. Een ervan heette dan ook ‘De gekroonde theepot’. Het duurde nog tot 1710 voordat in Meissen de eerste porseleinfabriek in Europa werd opgericht.

Thee een Europese volksdrank

In de achttiende eeuw werd thee, evenals koffie, een Europese volksdrank. In vrijwel iedere stad schoten thee- en koffiehuizen als paddestoelen uit de grond waardoor bierbrouwers soms in de problemen kwamen. De VOC speelde desondanks niet in op de gestegen vraag. Andere Europese naties voeren zelf naar China om thee van een betere kwaliteit en bovendien veel goedkoper in te slaan. Pas na 1720 ging de Compagnie zelf naar China, maar toen had men letterlijk de boot al gemist op de Europese theemarkt. De Engelsen bouwden er zelfs speciale supersnelle zeilboten voor, de theeclippers. In de tweede helft van die eeuw was het drinken van thee naast koffie en cacao een belangrijk onderdeel van het maatschappelijk leven geworden in onze streken. Met name het theedrinken in de namiddag was bij deftige regentenfamilies een heel ceremonieel geworden. De buitens langs de Vecht en ook menig stadshuis in Amsterdam hadden een intiem theekoepeltje in de tuin. Antiekboeken beschrijven een groot aantal voorwerpen die men toen nodig had om een geslaagde theekrans te organiseren. Men zat bijvoorbeeld rond een trommelvormige tafel naar Chinees voorbeeld. Op die tafel had men dan de rode ,imitatie, theepot van steengoed staan met erom heen de porseleinen kopjes. Later werd dat een zilveren theepot. Complete bij elkaar passende theeserviezen zijn ook van later tijd. Men had een melkkannetje, zilveren kandijkommen. Er kwamen aparte theelepeltjes en gebakvorkjes en niet te vergeten theezeefjes. Een zilveren ketel op een komfoor leverde het benodigde warme water. Er ontstonden theesetjes voor twee personen of voor slechts een persoon. En in het midden van de achttiende eeuw ontstond de theestoof waarop men water kon koken. Rijk en arm hielden zich met thee bezig, en er werd veel geïmiteerd in goedkopere materialen zoals koper want je wilde er bij horen uiteraard. Het koekje er bij uit een koektrommeltje is iets uit de negentiende eeuw net als het practische theelichtje dat tot de twintigste eeuw moest wachten op het waxinelichtje.

Thee en Engeland

In onze dagen zijn thee en Engeland onlosmakelijk met elkaar verbonden. De Britten waren de eersten die thee naar India en Afrika brachten maar de manier waarop men daar thee drinkt wijkt behoorlijk af van onze gewoonten onder theetijd. In het Duitse Oost-Friesland drinkt men nog thee op de manier die voor de Tweede Wereldoorlog ook in ons land gebruikelijk was. Tijdens de Theetijd worden er minstens drie kopjes (zeer sterke) thee gedronken, bij ons zijn dat er twee. In de jaren vijftig en zestig was een koekje erbij zuinig, drie koekjes was teveel en twee koekjes net genoeg. In Friesland kreeg je er een stuk oranjekoek bij. In de jaren zeventig experimenteerden de hippies met alles en dus ook met thee. Eind jaren negentig kwam de sterretjes thee in opspraak en tegenwoordig zijn de nylonzakjes zeer in trek omdat die de smaak beter naar voren laten komen. Bedenk wel dat thee die gekocht wordt in kant en klare zakjes meestal het ‘afval’ is van de thee die je los koopt. Het electrische theelichtje is de opvolger van het waxinelichtje, dat overigens ook nog steeds gebruikt worden. Theepotten koop je tegenwoordig in alle maten en vormen, van het fijnste China tot aan steengoed, metaal en glas. Hoewel een theepot van China of porselein hitte het beste bewaren, zijn een keramische of een steengoed theepot beter voor de smaak, ze zijn goedkoper dus je zou meerdere potten kunnen aanschaffen voor verschillende gelegenheden.