Koffiemolens, oud Hollandse gezelligheid

Wat voert ons meer terug naar de tijd van de oer-Hollandse gezelligheid, zonder electronisch geweld van de TV en de computerspelletjes dan de geur van versgemalen koffie? In gedachten zien we grootmoeder weer rondscharrelen in haar knusse keukentje. Maar ach, de tijd dat zij de oude koffiemolen tussen haar rokkenvracht klemde ligt ver achter ons. De moderne jeugd wil druk-op-de-knop koffie, zonder al die poespas van dat malen en dan wachten tot de pruttelkoffie klaar is.

Koffiemolens

Wat voert ons meer terug naar de tijd van de oer-Hollandse gezelligheid, zonder electronisch geweld van de TV en de computerspelletjes dan de geur van versgemalen koffie? In gedachten zien we grootmoeder weer rondscharrelen in haar knusse keukentje. Maar ach, de tijd dat zij de oude koffiemolen tussen haar rokkenvracht klemde ligt ver achter ons. De moderne jeugd wil druk-op-de-knop koffie, zonder al die poespas van dat malen en dan wachten tot de pruttelkoffie klaar is.

Grootmoeders koffiemolen

Grootmoeders koffiemolen is verbannen naar de vensterbank als sierobject of ligt ergens te wachten op een koper bij een antiek- en curiosawinkeltje. Zoekend naar de herkomst van ons daagse bakkie troost, duikt het jaartal 1534 op. In dat jaar raakt koffie bekend in Constantinopel. Het product wordt door de Venetianen naar Italië gebracht. Er bestaan vele legenden over de ontdekking van de koffiestruik. Het meest populaire gaat over een jonge geitenhoeder uit de streek Kaffa in Abessinie. Na van een struik met rode bessen gegeten te hebben werden de dieren plotseling heel actief. De herder probeerde de besjes zelf ook eens. Nieuwsgierig kauwde hij op de twee boontjes die daarin zaten. En hij werd net zo opgewekt. Ethiopische monniken waren de eersten die er een drankje van probeerden te maken In eerste instantie werden de bessen in hun geheel gegeten. Later maakte men er een soort wijn van gemengd met sesamolie en honing. Pas rond de dertiende eeuw begon men de bonen te branden, te malen en te vermengen met heet water. Koffie werd een populaire opwekkende drank bij bedelmonniken en raakte bekend in Mekka en Medina. Zij namen de planten overal mee naar toe in de Arabische wereld. In de eeuwen daarna maakte de rest van de islamitische wereld kennis met het wonderbaarlijke brouwsel. Overal verrezen koffiehuizen. Ook de Europese ontdekkingsreizigers leerden de drank hier in de 15e en 16e eeuw kennen. De levendige koffiehandel, waarop de Arabieren het monopolie hadden, was begonnen. In 1668 bereikte de koffie ons land en werd er in Den Haag het eerste koffiehuis geopend.

De Arabieren hielden de handel nauwlettend in de gaten. Het was buitenlanders verboden plantages te bezoeken om het geheim van de koffieteelt te ontdekken. Toch lukte het de Hollanders om in 1616 een koffieplant te stelen, want daar zat handel in. Rond 1700 al had de VOC in de koloniën Ceylon, Java, Sumatra, Celebes, Timor en Bali eigen plantages opgericht. De Fransen deden hetzelfde in Brazilië, de koffieteelt in die landen bestaat nu dus al drie eeuwen.

Malen en branden van koffie

Het malen en branden van de koffie is een Europese vinding. In eerste instantie werden de bonen pas thuis geroosterd en daarna in een vijzel gestampt. Vrijwel iedereen had wel een vijzel in huis om allerlei specerijen klein te maken. Het Duitse Neurenberg was in de Gouden eeuw het technische centrum van Europa, waarvandaan heel wat vindingen de wereld zijn ingegaan. Het Stiermarkse staal werd gebruikt voor allerlei verfijnde mechanismen, waaronder dus ook de eerste koffiemolens. Pas later kwam de staalindustrie in de streek rond Solingen, Essen en Keulen op. Ook in ons land werden koffiemolens gemaakt. Het bekendste merk is PeDe dat vanaf 1869 allerlei koffiemolens geproduceerd heeft. De houten schootkoffiemolen in Biedermeierstijl is het bekendste. Men begon de molens te versieren en te voorzien van landschapjes, de stijl veranderde niet veel in de loop der tijd. Uiteraard waren er molens van sterk uiteenlopende kwaliteit verkrijgbaar, zware koperen exemplaren, maar ook van blik voor de smalle beurs. De laatste hielden het veel minder lang vol dan hun robuuste soortgenoten. Dat er toch nog steeds van deze exemplaren opduiken komt waarschijnlijk omdat wij als zuinige Hollanders alles op zolder bewaren en er niet toe komen om eens flink op te ruimen. Koffiemolens met Jugendstilmotieven komen oorspronkelijk allemaal uit Oostenrijk en die met een draairad aan de zijkant zijn van oorsprong Amerikaans.

Nieuwste snufjes van 1900 tot nu

Als nieuwste snufje kwam na 1900 de wandkoffiemolen op de markt. Op een gelakte houten plank is een aardewerken romp gemonteerd met daaronder het metalen maalhuis. De romp werd op alle mogelijke manieren gedecoreerd. In tegenstelling tot het schootmodel was er ruimte om een pond koffie luchtdicht in de houder te bewaren. Je hoefde dus niet steeds bij te vullen. Voor op reis is het langwerpige koperen handmolentje heel handig. De draaislinger is afneembaar. De herkomst van het model is Arabië en het apparaat kon gebruikt worden om zowel koffie als peper te malen. Rond 1960 doet de electrische koffiemolen zijn intrede samen met het koffiezetapparaat.Daarvoor kon je sparen met het bekende zegeltjessysteem. Moeder kreeg tijd voor andere werkzaamheden en de oude koffiemolen van oma verdween, als hij geluk had, richting de vensterbank als een stukje nostalgie. En tegenwoordig heeft iedereen wel een Senseo in huis staan en vaak ook nog een cappucino-apparaat. Hoewel in de nieuwste trend van slow-kooking is het ook weer mode om zelf je bonen te malen.