Eten maakt gelukkig

Dat de mens niet van brood alleen leeft, staat al in de bijbel. Ook voedseldeskundigen zijn het daarmee eens maar nog in de jaren '80 waren ze van mening: bij eten gaat het alleen om het instandhouden van het prestatievermogen van het lichaam. Dankzij nieuwe inzichten in het verband tussen de afzonderlijke voedselcomponenten weten we nu dat eten ook gelukkig maakt. Wie weloverwogen kiest, bevredigt niet alleen de behoefte van de zenuwcellen, het bewegingsapparaat of de stofwisseling. Hij voelt er zich lekker bij.

Wat we nodig hebben om te leven

Water
Een paar weken zonder eten houdt de mens desnoods wel uit. Zonder water bezwijkt hij binnen enkele dagen. Het watergehalte van het lichaam ligt ongeveer op 60 procent. Een volwassene heeft ongeveer drie liter per etmaal nodig. Een liter daarvan halen we uit "vast" voedsel zoals fruit, groente vlees en vis. Al het andere moet gedronken worden. Vroeger dachten de medici dat iedereen dat automatisch deed. Nu staat vast: de dorst wordt met de jaren minder evenals de behoefte aan slaap. De oorzaak is onbekend, de gevolgen zijn duidelijk: de huid veroudert sneller, de spijsvertering wordt trager. Hart en bloedsomloop verzwakken. Wie genoeg drinkt vertraagt dit proces. Artsen adviseren als dorstlessers vruchtensap en vruchtenthee met mineraalwater.

Lucht
Tot voor kort was lucht voor ons net zo vanzelfsprekend als vaste grond onder de voeten. Het kon vreselijk stinken zoals in middeleeuwse steden of in vervuilde industriegebieden in de 19e eeuw. Wre haalden er onze schouders voor op. Lucht werd ingeademd zoals de wind die aanvoerde. Tegenwoordig proberen we luchtvervuiing door het autoverkeer zoveel mogelijk tegen te gaan. Ook het ontstaan van gaten in de ozonlaag door CFK-gassen willen we zoveel mogelijk beperken. Bewezen is immers: giftige stoffen, zelfs in minihoeveelheden, kunnen schadelijk zijn voor de gezondheid.
Vaak niet meteen maar op den duur. Een middel tegen schade door vervuilde lucht is een vakantie aan zee of in de bergen, dus in streken zonder industrie.Een tweede middel schijnt een hoog gebruik van vitamines te zijn.

Koolhydraten
Ze stonden en staan voorop als het om goede, gezonde voding gaat want uit de suikerverbindingen en het zetmeel die door planten via fotosynthese gefabriceerd worden, halen wij het grootste deel van onze voedselenergie of zouden we moeten halen: 60 procent van ons voedsel moet uit koolhydraten bestaan (en wel die soort die in ons lijf door enzymen ontleed en niet als ballast onverteerd uitgescheiden wordt). Gemiddeld eten we slechts 40 procent koolhydraten. Vroeger was dat anders. Eeuwenlang leefden onze voorouders vooral van pap (van graansoorten) en groentensoep, fruit en brood, de belangrijkste koolhydraatbronnen. Vlees, de hoofdbron van eiwit en vet, werd slechts op feestdagen gegeten. Nu kan zich dat iedereen permitteren. Nog steeds heeft vlees het bijzondere image van kracht en welvaart en dus eten we er meer van dan goed voor ons is. Langzaam wint echter het idee veld: koolhydraten maken niet dik, zoals men vroeger dacht, maar sterk. Sportmensen kiezen in plaats van enorme biefstukken nu porties noedels, rijst en brood met veel groente en fruit. slankheids- en fitnessfreaks weten: die kun je bijna onbeperkt eten want graanproducten (circa 70 procent koolhydraten) leveren de gezondste energie.Ook aardappels (circa 20 procent), groente en fruit (circa 10 procent) dragen aan de dagelijkse behoefte bij. Dit hoofdbestanddeel van onze voeding levert naast spieren en hersencellen ook werkkracht. Het maakt ons gelukkig, meer dan eiwitrijk vlees. De reden: geluks- of tevredenheidsgevoelens worden opgewekt door de stof serotonine. Die kan echter slechts aangemaakt worden als onze voeding rijker is aan koolhydraten dan aan eiwitten. Rijk aan koolhydraten zijn: volkorenbrood, muesli, aardappels, pastasoorten maïs en rijst.

Eiwitten
Koolhydraten hebben tegenwoordig de beste pers. Zij leveren de gezondste energie voor de mens. Zonder eiwit zou leven echter niet mogelijk zijn. Proteïnes (de wetenschappelijke naam) zijn de belangrijkste bouwstenen voor het menselijk lichaam. Bijna alle essentiële functies van cellen, weefsels en organen zijn van eiwit als bouwstof afhankelijk. Enzymen (zeer actieve stoffen die chemische processen in het lichaam mogelijk maken en versnellen), enkele hormonen, veel transport- en afweerstoffen van het immuunsysteem werken ermee. Er zijn dierlijke en plantaardige proteïnes, grote moleculen die in het lichaam uiteenvallen in een aantal aminozuren. Daaruit worden nieuwe eiwitstructuren opgebouwd. Acht aminozuren die het lichaam om te (over)leven nodig heeft, kan het niet zelf produceren. Zij moeten via het voedsel binnen komen, ook door de vertering van koolhydraatleveranciers als graan, rijst, maïs, peulvruchten en aardappels. Die zijn dus dubbel nuttig. De strijd. of plantaardige eiwitten gezonder zijn dan dierlijke eiwitten (in vlees, vis, melk en eieren) is nog onbeslist. Wel lijken strikte vegetariërs, die dierlijk eiwit afwijzen, langer gezond te leven dan mensen die regelmatig karbonade en kaas, zoutwatervis en ham eten. Artsen adviseren echter totdat deze vraag definitief beantwoord is een gezond mengsel. Wie zijn behoefte aan eiwitten voor 50 procent met dierlijke (zoveel mogelijk vetarm) en voor 50 procent met plantaardigeproteïne dekt, doet in elk geval niets verkeerd. Waarschijnlijker is dat ze elkaar ideaal aanvullen. De belangrijkste bronnen van eiwit: eieren, melk en melkproducten, vlees en vis, graan en aardappels.

Vetten
Ook al maakt (een teveel aan) vet dik en soms zelfs ziek, zonder vet kan de mens niet leven, evenmin zonder eiwit. Vet is nodig als energiebron (het heeft bijna dubbel zoveel calorieën als koolhydraten), als beschermende laag voor onze organen tegen beschadiging van buiten en als isolatiemateriaal. Vet beschermt bij kou tegen warmteverlies en bij oververhitting bij eeb hoge buitentemperatuur. De derde functie: vet levert het lichaam net als eiwit bouwstenen die het niet zelf kan aanmaken. Het zijn belangrijke meervoudig onverzadigde vetzuren. Ieder vet bestaat uit zuren maar verzadigde in cocosvet of reuzel leveren evenals enkelvoudig onverzadigde vetzuren (zoals in boter) op de eerste plaats energie. Essentiële vetzuren zijn onmisbaar voor de opbouw van de cel, zorgen voor een evenwichtige cholesterolspiegel en vormen de bouwstenen voor hormoonstoffen. De belangrijkste voor de mens is het linolzuur, aanwezig in koudgeperste zonnebloem-, maïs- of ook soja-olie. Een volwassene heeft per dag circa 10 gram nodig van deze oliën. De vierde functie van vet het in goede tijden aanleggen van energiereserves voor slechte tijden wordt tegenwoordig afgewezen. Teveel vetrolletjes schaden niet alleen een goed figuur maar ook de gezondheid. Daarom zeggen de artsen: gebruik zo min mogelijk vet. Dat betekent minder smeren en bij bereidingen garen in folie, in speciale potten en pannen, veel stomen, pocheren en grillen. Moeilijker is het te miniseren bij verborgen vet zoals in worst en hapjes, kaas en melk, chocola en gebak. Wie er niet buiten kan, zou vetarme varianten moeten kiezen (halfvolle of magere melk) of aanbiedingen waarbij op de verpakking staat: met laag vetgehalte. De gezondste vetsoorten: koudgeperste plantenolie en visolie.

Vezels
Waarvoor heeft de mens de onverteerbare voedselbestanddelen nodig? Nergens voor was vroeger het antwoord. Ze waren overbodige ballast vond men. En ze werden zo veel mogelijk verwijderd. Het zilveren vliesje van rijst, de zemelen in graan, de appelschil, de nerf in het koolblad. Tegenwoordig is bewezen: afgezien van de rijkdom aan vitaminen en mineralen in deze onderdelen zijn de onverteerbare koolhydraten in fruit, graan en groente voor de gezondheid net zo belangrijk als ballast in een schip. Daar stabiliseren stenen of tanks vol met water de romp tegen slingeren op hoge zee. In het lichaam zorgen vezels voor een regelmatige spijsvertering. De externe regulatoren van de stofwisseling hebben invloed op de werking van maag en darmen. Ze geven op de eerste plaats als maagvulling een voldaan gevoel. Vervolgens stimuleren ze de activiteit van de darm. Daardoor beïnvloeden ze de suikerstofwisseling positief, voorkomen storingen in de werking van vetten en te hoge cholesterolwaarden in het bloed, en bepaalde kankersoorten. Volkorenbrood voor witbrood, spaghetti van volkorenmeel, royaal groente zoals asperges en bloemkool in plaats van spinazie à la crème is smakelijk maar teglijk ook goed voor de gezondheid. Minstens 20 gram vezels per dag is goed voor iedere volwassene. Omdat vezels puur niet te wegen zijn kan men zich het best aan de aanbevelingen van de voedselpiramide houden. Wie het grootste deel van zijn voedselpakket aan de basis van de piramide vindt, eet in elk geval voldoende vezels.